Veiligheidssignalisatie
Borden lezen in het atelier
Na deze les kan je:
- uitleggen waarom veiligheidsborden bijna geen tekst bevatten
- aan de kleur en de vorm van een bord zien wat voor soort boodschap het is
- de vijf soorten borden benoemen en er voorbeelden van geven
- een bord dat je nog nooit gezien hebt toch begrijpen
Achteraan staan oefeningen. Bij elke oefening zit een oplossing verstopt: je ziet ze pas als je erop klikt. Probeer eerst zelf.
1 Een lokaal vol tekens
De eerste keer dat je een technieklokaal of een atelier binnenstapt, hangt er van alles aan de muur. Aan de deur, boven de machines, naast de kast met verf. Kleine gekleurde bordjes, meestal zonder één woord erop.
Toch begrijpt iedereen ze: iemand die hier nog nooit geweest is, iemand die geen Nederlands spreekt, iemand die haast heeft en het bord alleen vanuit een ooghoek ziet.
Die bordjes zijn zo ontworpen. In deze les leer je hoe ze in elkaar zitten, en daarna kan je ze allemaal lezen.
2 Waarom borden, en geen zinnen?
Op het werk zijn er allerlei gevaren en risico’s. Die moeten gesignaleerd worden. Het is een wettelijke verplichting.
Een goede signalisatie is:
- eenvoudig, je snapt ze in een halve seconde
- makkelijk te begrijpen, ook zonder de taal te kennen
- altijd en overal duidelijk zichtbaar
Een zin voldoet aan geen van die drie. Lezen kost tijd, en je moet de taal kennen. Daarom is er voor elk gevaar, elk gebod (verplichting), elk verbod en elk reddingsmiddel één duidelijk teken, met een eigen vorm, een eigen symbool, een eigen kleur en zo weinig mogelijk tekst.
Die vormen, kleuren en tekeningen zijn internationaal afgesproken. De afspraak heeft een naam: ISO 7010. Daardoor ziet een nooduitgangbord er in Schoten net hetzelfde uit als in Rome of in Tokio.
3 Kleur en vorm doen het werk
Een bord vertelt je twee dingen tegelijk, en het doet dat met twee verschillende middelen.
1 De kleur zegt: wat voor soort?
Rood is een verbod, geel een waarschuwing, blauw een verplichting, groen wijst je de weg naar veiligheid.
2 De vorm bevestigt dat.
Rond, driehoekig of rechthoekig. Kleur en vorm horen bij elkaar als een paar.
3 Het symbool zegt: waarover?
Een sigaret, een bliksemschicht, een handschoen. Dat is het onderwerp van het bord.
Daarom hoef je niet honderd borden vanbuiten te leren. Als je het systeem kent, kan je een bord lezen dat je nog nooit gezien hebt.
3.1 De vijf soorten
Verbod
Je mag niet… Het verbodsbord houdt je tegen.
Waarschuwing
Pas op voor… Het waarschuwingsbord wijst op gevaar.
Gebod
Je moet… Het gebodsbord legt je iets op.
Eerste hulp
Ga naar… Hier vind je hulp of een uitgang.
Brandpreventie
Hier vind je… blusmateriaal en brandmelders.
3.2 Vorm × kleur
Zet je de vormen en de kleuren in een tabel, dan zie je meteen dat lang niet elke combinatie bestaat. Er zijn maar zes gevulde vakjes, en die zes moet je kennen.
| Kleur | Rond | Driehoek | Rechthoek | Betekent… |
|---|---|---|---|---|
| Rood | Verbod | – | Brandpreventie | Verboden te… / Je mag niet… |
| Geel | – | Waarschuwing | – | Pas op voor… / Opgelet! |
| Groen | – | – | EHBO | Nooduitgang / Ga naar… |
| Blauw | Gebod | – | Aanwijzing | Verplicht te… / Je moet… |
Geel bestaat alleen als driehoek, en een driehoek is altijd geel. Die twee horen onlosmakelijk bij elkaar. Rood komt twee keer voor, één keer rond en één keer rechthoekig. Op dat verschil komen we terug in Paragraaf 9.
4 Verbodsborden
Verbodsborden geven aan dat iets verboden is, dat je iets niet mag doen. Ze zijn rond en wit, met een rode rand en een rode balk schuin over de tekening.
Dit lege bord is het algemeen verbodsteken. Alles wat er nog bij komt, is de tekening in het midden: de sigaret, de kraan, de heftruck.
Een verbod is er bijna altijd om je te beschermen. Door je eraan te houden, bescherm je jezelf of je werk tegen een gevaar of een probleem.
Kijk eens goed naar het laatste bord, niet blussen met water. De tekening toont net wél iemand die met water blust. De rode balk keert de betekenis om. Zonder die balk zou hetzelfde plaatje “blus met water” betekenen.
5 Waarschuwingsborden
Waarschuwingsborden zeggen: pas op, hier is gevaar. Ze verbieden niets en verplichten niets. Ze zijn een gele driehoek met een zwarte rand.
Waarom moet je gewaarschuwd worden? Omdat je lang niet alle gevaar zelf kan zien.
- Elektriciteit is onzichtbaar.
- Gehoorschade merk je pas als het te laat is.
- Van een vergiftiging weet je het pas als je al ziek bent.
Het bord maakt zichtbaar wat je zintuigen niet opmerken.
6 Gebodsborden
Een gebodsbord legt je een regel op: het verplicht je om iets te doen. Ze zijn rond en volledig blauw, met een witte tekening.
Veel gebodsborden gaan over kledij die je moet dragen: een bril, oordoppen, handschoenen, veiligheidsschoenen. Maar niet allemaal. Ook lees eerst de handleiding en haal de stekker uit het stopcontact zijn geboden.
7 Eerstehulpborden
Eerstehulpborden tonen waar hulp en medische voorzieningen te vinden zijn als er iets misgaat. Ze zijn groen met wit, en rechthoekig of vierkant.
Groen is de kleur van “hier moet je naartoe”. Deze borden wijzen je ergens heen. De andere soorten houden je vooral tegen of waarschuwen je.
Evacueren betekent: een gebouw verlaten om ergens anders veilig te zijn. Bij brand, bij een gaslek, bij een machine die stukgaat. Dat gebeurt niet zomaar, maar volgens afspraken die op voorhand vastliggen. Daarom doe je op school evacuatieoefeningen.
8 Brandpreventieborden
Deze borden vertellen waar het blusmateriaal hangt en hoe je brand voorkomt. Ze zijn rood met wit, rechthoekig of vierkant.
9 Verbanden om te onthouden
Nu je alle families gezien hebt, kan je een paar verbanden leggen. Ken je die drie, dan hoef je nauwelijks nog iets vanbuiten te leren.
9.1 Dezelfde tekening, tegenovergestelde boodschap
≠
Twee keer dezelfde kraan boven hetzelfde glas. De kleur en de vorm maken er een verbod of net een aanwijzing van. Het symbool alleen zegt dus niets. Je moet altijd het hele bord bekijken.
9.2 Twee keer rood, twee keer iets anders
een verbod
≠
blusmateriaal
Rood alleen is niet genoeg om te weten wat een bord bedoelt. Hier beslist de vorm: rond met een balk is verbieden, rechthoekig is aanwijzen waar de brandblusser hangt.
Hetzelfde geldt voor de richtingspijlen. De groene wijst naar de uitgang, de rode naar het blusmateriaal, en toch is het exact dezelfde pijl.
9.3 Elke familie heeft een “algemeen” bord
Deze drie hebben geen eigen onderwerp. Ze zijn de kale vorm van hun familie en hangen er waar het gevaar of de regel geen eigen tekening heeft. Onder zo’n bord staat dan meestal wél een tekstbordje, want anders weet je nog altijd niet waarover het gaat.
10 Waarom je die borden volgt
Signalisatie waarschuwt vakmensen voor gevaar, zorgt dat er maatregelen genomen worden en voorkomt ongevallen en letsels.
Ze vertraagt je soms. Een bril halen, oordoppen indoen, eerst de handleiding lezen: dat kost tijd, en het is niet het leukste deel van je werk.
Op lange termijn houdt het je gezond en veilig, en dus werk je er uiteindelijk beter door. Een oog dat je kwijtspeelt, komt niet terug.
Een bord is geen vervanging voor een veiligheidsmaatregel. Het bord “opgepast, snijgevaar” is geen alternatief voor de beschermkap op de machine. Het komt erbovenop.
11 Oefeningen
Opgave 1. Zeg bij elke beschrijving welk soort bord het is, zonder de tekening te zien.
- rond, blauw · b. gele driehoek · c. groene rechthoek · d. rond met een rode balk
- gebodsbord (je moet…) · b. waarschuwingsbord (pas op…) ·
- eerstehulpbord (ga naar…) · d. verbodsbord (je mag niet…)
Opgave 2. Aan de slijpmachine hangt dit bord. Wat moet je doen voor je ze aanzet?
Allebei blauw en rond, dus allebei verplicht: een veiligheidsbril én gehoorbescherming. Er hangen twee borden, dus je hebt allebei nodig.
Opgave 3. Dit bord is met opzet in grijs afgedrukt. Welke kleuren horen erbij?
Rood met wit. Je ziet een brandhaspel, dus het gaat over blusmateriaal, en dat is de rode rechthoek.
Je kon dit dus beredeneren zonder de kleur te zien: het onderwerp bepaalt de familie, en de familie bepaalt de kleur.
Opgave 4. Dit bord heb je in deze les nog niet uitgelegd gekregen. Wat betekent het, denk je?
Geel en driehoekig, dus een waarschuwing. De tekening toont iemand die struikelt over iets op de grond: obstakel op vloerniveau. Denk aan een verlengkabel over de gang of een drempel.
Zo werkt het systeem: je kon het bord lezen zonder het ooit gezien te hebben.
Opgave 5. Wat is het verschil tussen deze twee borden?
Links is rond met een schuine balk: een verbod, niet blussen met water. Rechts is rechthoekig, en dat is een aanwijzing: hier hangt een brandblusser.
Allebei rood, dus de kleur helpt je hier niet. De vorm wel.
Opgave 6. In het lokaal staat een 3D-printer. De printkop wordt meer dan 200 °C heet en je mag ze niet aanraken terwijl ze werkt.
Welke twee borden zou jij ernaast hangen? Beschrijf telkens de kleur, de vorm en de tekening.
Er zijn meerdere goede antwoorden. Bijvoorbeeld:
- een waarschuwing (gele driehoek) voor het hete oppervlak
- een verbod (rond, rode balk) om het aan te raken: niet aanraken
- eventueel ook lees eerst de handleiding, blauw en rond
Belangrijk is dat je gemotiveerd hebt waaróm je die kleur en vorm kiest.
Opgave 7. Ga in de gang van de school op zoek. Welke van deze borden vind je terug, en waar hangen ze?
Kijk vooral bóven deuren en op de hoeken van gangen: nooduitgangborden hangen hoog, zodat je ze ook ziet als de gang vol mensen staat.
12 Samengevat
- Veiligheidsborden werken zonder woorden, zodat iedereen ze snel begrijpt. Ze zijn wettelijk verplicht en internationaal afgesproken (ISO 7010).
- Kleur en vorm zeggen wat voor soort boodschap het is. Het symbool zegt waarover het gaat.
- Rond met rode balk = verbod · gele driehoek = waarschuwing · rond blauw = gebod · groene rechthoek = eerste hulp · rode rechthoek = brandpreventie.
- Een bord vervangt nooit een echte veiligheidsmaatregel.
13 Bronnen
- ISO 7010 op Wikipedia
- Veiligheidssignalisatie, KU Leuven
- ISO Online Browsing Platform
- De pictogrammen komen van Wikimedia Commons.